دیدگاههای جدید و نوآورانه، کشاورزان، باغداران و بهرهبرداران را به سمت استفاده از سیستم آبیاری قطره ای سوق داده است. بخشی از این تغییر دیدگاه به دلیل کشف بازارهای جدید است. به عنوان مثال؛ بسیاری از گوجهکاران اقدام به صادرات محصولات خود به کشورهای اروپایی و کشورهای حاشیه خلیج فارس کردهاند. به گزارش گمرک جمهوری اسلامی ایران، صادرات گوجه فرنگی در دو ماهه نخست سال 2024 میلادی (31 اسفند تا 31 اردیبهشت 1403) به 97 میلیون دلار رسیده است.
دسترسی به بازارهای جهانی و سودآوری بالا، در گرو تولید محصولات زراعی و باغی باکیفیت است. برای دستیابی به محصولات کشاورزی در کلاس جهانی و به حداکثر رساندن عملکرد؛ انتخاب رقم مناسب، استفاده از سیستم آبیاری نوین، کوددهی و مدیریت آفات، نقش تعیین کننده دارد. در این بین داشتن یک سیستم آبیاری بهینه و خودکار، ضروریست.
شرکت آرکا صنعت آب به عنوان تولیدکننده و عرضهکننده تجهیزات آبیاری، در این مقاله به معرفی پرسودترین محصولات زراعی و باغی ایران، پرداخته است. تقریباً تمامی طرحهای کشاورزی و باغداری، با اجرای سیستم آبیاری قطره ای یا سایر روشهای آبیاری تحت فشار، به بازدهی خوبی رسیده اند. اجرای سیستم آبیاری قطره ای برای هر محصولی به صرفه نیست و قبل از اجرای طرح، باید اقتصادی بودن آن بررسی شود. در ادامه 8 گروه از پرسودترین گیاهان زراعی و باغی ایران در سال 2025 را معرفی کرده و نقش آبیاری قطره ای در بالا بردن کیفیت این محصولات را شرح داده ایم. با ما همراه باشید.
1. محصولات زراعی در دسته غلات
محصولات زراعی به گروهی از محصولات گفته میشود که بعد از کاشت دانه، پس از یک فصل زراعی (بین 6 تا 12 ماه) محصول قابل برداشت میدهند. عمدهترین محصولات زراعی در جهان شامل؛ برنج، گندم، جو و ذرت میشود. در سال 2022 کشور هلند با استفاده از سیستم آبیاری قطره ای راندمان محصولاتی مانند گندم و ذرت را به 11 تن در هکتار رسانده است. در حالیکه ایران با تولید 3 تن در هکتار، یازدهمین تولیدکننده بزرگ گندم دنیا به شمار میرود. این میزان برداشت مربوط به گندم آبی بوده و نوع آبیاری در راندمان محصول بسیار مهم است. در چند دهه اخیر با اجرای سیستم آبیاری قطره ای به ویژه نوار تیپ و توزیع یکنواخت و منظم آب در سطح مزارع گندم، میزان راندمان این محصول زراعی تا چندین برابر افزایش یافته است. نقشه زیر میزان تولید گندم آبی در ایران در سال 2018-2017 را به نمایش گذاشته است؛
2. صیفی جات ردیفیِ زود بازده
محصولات زراعی با آرایش کشت ردیفی و زودبازده، یکی از بهترین محصولات کشاورزی برای صادرات، محسوب میشوند. معمولاً آبیاری این گیاهان، به روش قطره ای انجام میشود. زیرا این محصولات نیاز آبی بالایی داشته و تقریباً هر روز باید آبیاری شوند. به علاوه صیفی جات در طول یک فصل زراعی به بار نشسته و برای انبار و نگهداری آنها نیز سردخانههای مجهز وجود دارد. ایجاد شرکتهای سورتینگ و بسته بندی در ایران نیز فرآیند صادرات سیفی جات را ساده تر کرده است. بستهبندی محصولات کشاورزی برای عرضه در بازارهای جهانی، از اهمیت بالایی برخوردار است. تولید صیفی جات با کیفیت و بازارپسند با بسته بندی مناسب، میتواند بسیاری از کشاورزان و گلخانهداران را با بازارهای جدید آشنا کند. برخی از عمدهترین محصولات صادراتی از نظر وزنی شامل؛ هندوانه، پیاز، سیب زمینی، گوجه فرنگی، فلفل دلمه ای، سیر و هویج میشود. گوجه فرنگی، فلفل دلمه ای و بادمجان در گروه پرسودترین محصول گلخانه ای قرار میگیرد.
آمارهای گمرک نشان میدهد که ایران در مجموع نزدیک به 210000 تن گوجه فرنگی در دو ماهه اول سال 1403 به سایر کشورها ارسال کرده است. مقصد اصلی صادرات، کشور عراق بوده. رتبه دوم و سوم نیز به افغانستان و امارات متحده عربی اختصاص دارد. گوجه فرنگی چه به صورت سرد و چه به صورت فرآوری شده، مصارف گسترده ای در صنایع غذایی داشته و کشورهای زیادی خواهان آن هستند. روسیه نیز یکی از خریداران صیفی جات تولید شده در ایران است. رشد گوجه فرنگی با سیستم آبیاری نوین و روشهای جدید آسان است و میتوان آن را در گلخانه به شکل بازارپسند پرورش داد.
3. درختان میوه خشکباری (آجیلی)
اگر قصد احداث باغ با اهداف تجاری دارید، به درختان میوه خشکباری توجه ویژه داشته باشید. درختانی که از زمان کاشت تا برداشت حداقل به 5 سال زمان نیاز دارند. اما وقتی به سن باردهی رسیدند، چندین سال میتوان از آنها برداشت محصول داشت. برخی از این درختان مثل؛ درخت گردو، درخت پسته و درخت بادام.
باغدارانی که برای آبیاری باغ گردو از روش آبیاری قطره ای استفاده کرده اند، راندمان محصول خود را تا 30 درصد افزایش داده اند. در حال حاضر در ایده آلترین شرایط، هر هکتار باغ گردو در ایران، حدود 2 تا 6 تن بار میدهد. گردو اغلب در مناطق سرد و معتدل رشد میکند و به آبیاری منظم بویژه در فصول گرم سال نیاز دارد. ایران از لحاظ تولید گردو، رتبه نهم جهان را دارد. در سال 2022 کشورهایی مانند؛ چین و آمریکا با بهره گیری از روشهای نوین آبیاری، راندمان باغات گردو را به بیش از 8 تن در هکتار رسانده اند.
این آمارها نشان میدهد افزایش تولید محصولات باغی مانند؛ پسته، بادام و گردو در واحد سطح و سرمایه گذاری روی این محصولات، میتواند به سود بالا و ارزآوری برای کشور بیانجامد. با توجه به اینکه پسته، بادام و گردو در دسته خشکبار بوده و قابلیت نگهداری و بسته بندی دارند، امکان ارسال به سایر کشورها را نیز دارند. به علاوه این محصولات در سراسر جهان خواهان داشته و به شکل های مختلف خوراکی، دارویی، آرایشی و حتی به صورت فرآورده های روغنی مورد استفاده و بهره برداری قرار میگیرند. در حال حاضر از نظر ارزشی، پسته و مغز پسته دو محصول عمده صادراتی ایران محسوب میشود.
4. مرکبات (پرتقال، لیمو و نارنگی)
استانهای گیلان و مازندران مهمترین استانهای تولیدکننده مرکبات در ایران هستند. کیفیت بالای میوه، بسته بندی قابل قبول، نزدیکی استانهای تولیدکننده مرکبات به روسیه، کاهش هزینههای حمل و نقل و درجه مرغوبیت میوههای تولیدی از دیگر دلایل این مسئله است. البته تولید مرکبات منحصر به استانهای شمالی کشور نیست. بلکه در جنوب کشور استانهای خوزستان، هرمزگان، کرمان و فارس نیز در این موضوع پیشرو هستند.
باغدارانی که قصد کشف بازارهای جهانی را دارند، باید کیفیت بسته بندی محصولات را افزایش دهند. مرکبات تولید شده در ایران استاندارد بالایی دارد اما در زمینه بسته بندی ضعیف عمل کرده است. یکی از بزرگترین رقبای ایران در زمینه بسته بندی محصولات کشاورزی، کشور چین است. چین بخش زیادی از بازار روسیه را از طریق بسته بندی با کیفیت و بدون آسیب به میوه در جریان حمل از آنِ خود کرده است.
5. سیب درختی
ایران در صادرات سیب درختی، سابقه زیادی دارد. اقلیمهای آب و هوایی متنوع در ایران باعث شده است که در تمام فصول سال، امکان پرورش و تولید سیب درختی وجود داشته باشد. سیب یکی از محبوبترین و پرتقاضاترین گزینه ها برای صادرات محصولات کشاورزی محسوب میشود. ماندگاری زیاد و کیفیت بالای سیب تولید شده در استانهای آذربایجان غربی و اصفهان، از دلایل این مسئله است. از آنجا که برنامه ریزی آبیاری در کیفیت محصول درخت سیب تاثیرگذار است، توصیه متخصصان استفاده از روشهای آبیاری تحت فشار برای باغات سیب است. مقدار آب مورد نیاز جهت آبیاری باغ سیب با سیستم آبیاری سطحی بین 12 – 10 هزار مترمکعب در هكتار در هر فصل کشت است. در حالی که این میزان با آبیاری قطره ای به 5 الی 6 هزار مترمکعب میرسد. این یعنی میزان آب مصرفی در آبیاری قطره ای به بیش از نصف کاهش مییابد. قطعاً این مسئله باعث کاهش هزینههای باغداری خواهد شد.
در حال حاضر کشورهای عراق، عمان، امارات متحده عربی، روسیه و قطر مقصد سیب صادراتی ایران هستند. یکی از نقاط ضعفی که در این زمینه وجود دارد، نحوه بسته بندی این میوه صادراتی است. در واقع به دلیل هزینه بالای سورتینگ، هنوز ایران نتوانسته در زمینه بستهبندی مطابق با بازارهای جهانی عمل کند. به علاوه باید از روشهای حمل و نقلی استفاده شود که محموله در مسیر انتقال، آسیب نبیند. طبق جدیدترین ضوابط برای صادرات سیب، باید محل تولید، نام تولیدکننده، نام مرکز سورتینگ بسته بندی و سردخانه ای که محموله در آن انبار میشود، مشخص باشد.
مطابق با آمار سایت تریدمپ (trademap)، ایران در سال 2024 توانسته فقط حدود 300 هزار تن سیب درختی را به کشورهای مختلف صادر کند. علاوه بر حجم صادرات پایین، مبلغ هر تن سیب درختی ایران حدود 400 دلار ارزشگذاری شده است. این آمار نشاندهنده این است که به رغم پتانسیلهای بالا برای ورود به بازارهای جهانی، این محصول هنوز نتوانسته جایگاه واقعی خود را پیدا کند.
6. فرآورده های درخت انگور
آبیاری به موقع و منظم درخت انگور، تاثیر بسزایی روی مرغوبیت و کیفیت میوه خواهد گذاشت. از سوی دیگر به دلیل نظم و آرایش کشت ردیفی، امکان اجرای سیستم آبیاری قطره ای در باغ انگور وجود دارد. معمولاً فاصله درختان انگور روی ردیف ها بین 1 تا 2 متر است. فاصله درختان انگور بین ردیف ها نیز 2 الی 3 متر است. این آرایش کشت منظم باعث شده بسیاری از باغداران به راحتی از آبیاری قطره ای به ویژه آبیاری با لوله دریپر دار استفاده کنند. زیرا این لوله با دریپرهایی که درون خود دارد، به راحتی میتواند نیاز آبی تاکستان ها را در تمام فصول سال تامین کند. به علاوه فاصله دریپرها نیز به سفارش مشتری قابل تغییر است. مثلاً اگر باغدار، نهال انگور را هر یک متر کاشته است، میتواند سفارش لوله دریپردار با این فواصل را بدهد. این تجهیزات آبیاری جدید، باعث میشود کار آبیاری راحت تر شده و به علاوه نیاز آبی درخت انگور نیز تامین شود. به علاوه برخی از باغداران در ایران، در راستای افزایش کیفیت میوه، اقدام به کشت انگور در گلخانه کرده اند.
کیفیت بالای انگور، احتمال فروش بیشتر و عرضه در بازارهای جهانی را نیز افزایش میدهد. از لحاظ سودآوری انگور میوه ای است که قابلیت تبدیل شدن به فرآورده های مختلف مانند؛ کشمش و شیره را دارد. بنابراین هم در دسته خشکبار قرار میگیرد و هم میتواند به عنوان یک ماده خوراکی با ارزش غذایی بالا، به سراسر جهان صادر شود. در ایران شهرهای ملایر، قزوین و تاکستان سرآمد کشت و تولید انگور هستند. جالب است بدانید ایران سومین صادرکننده کشمش در جهان است. آمارهای مربوط به سال 2021 نشان میدهد، ایران بیش از 230 میلیون دلار کشمش به نقاط مختلف دنیا صادر کرده است. بیش از 80 کشور در اروپا و آسیا، مشتری کشمش های ایرانی هستند.
7. گیاهان ادویه ای و دارویی
محصولات ادویه ای تنوع زیادی داشته و مصارف مختلفی در زمینه های غذایی و دارویی دارند. به عنوان مثال؛ آویشن، زیره و دارچین از جمله گیاهانی هستند که هر دو مصرف را دارند. در حالی که زعفران را بیشتر به عنوان یک گیاه خوراکی میشناسند. این محصولات ادویه ای، هم در داخل کشور و هم خارج از کشور بازار خوبی دارند. بنابراین کاشت و برداشت محصول با کیفیت، قطعاً بهره برداران را به سود سرشار میرساند.
درمورد گیاهان دارویی و ادویه ای، هر گونه کمبود و یا تنش آبی بر روی کیفیت محصول و میزان ماده موثره آن تاثیر دارد. به همین دلیل باید برنامه زمانبندی آبیاری طوری تنظیم شود که گیاه در هیچ مرحله ای از رشد دچار کم آبی نشود. طراحی و اجرای یک سیستم آبیاری قطره ای اصولی، میتواند این هدف را تامین کند.
8. گیاهان علوفه ای (خوراک دام)
ایران با صادرات این محصولات فاصله دارد ولی از لحاظ نیاز داخلی، گیاهان علوفه ای، بسیار پرفروش هستند. در سال 2024 ذرت، جو، کنجاله سویا، سویا و شکر تصفیه نشده پنج کالای اصلی وارداتی ایران بودند. از نظر ارزش دامی ذرت، جو و سویا بیشترین کالاهای وارداتی محسوب میشوند. در بازارهای داخلی نیز برخی از پرفروشترین گیاهان علوفه ای شامل؛ شبدر، یونجه، ذرت علوفه ای و کلزا میشود. این گیاهان هم به صورت سیلو شده و هم به صورت تازه برای تغذیه واحدهای دامپروری مورد استفاده قرار میگیرد.
دلیل استقبال زیاد از این محصولات، این است که در سالهای اخیر واحدهای دامپروری مکانیزه گسترش یافته و به طور کلی پرورش دام از حالت سنتی خود فاصله گرفته است. بنابراین گیاهان علوفهای خریداران بیشتری در داخل کشور پیدا کرده است. به علاوه میزان مصرف پروتئین در سالهای اخیر در کشور، رشد 20 درصدی داشته است. همه این مسائل پتانسیل موجود در کاشت و پرورش گیاهان علوفه ای را نشان میدهد.
این درحالی است که استفاده از روشهای آبیاری سنتی در مزارع ذرت علوفه ای علاوه بر مصرف بالای آب، به عملکرد 40 تن در هکتار انجامیده است. اما کاشت و آبیاری ذرت علوفه ای با نوار تیپ (نوعی روش آبیاری قطره ای) به عملکرد 80 تن در هکتار منتهی شده است. همین آمارها حاکی از آن است که؛ روش آبیاری قطره ای به تنهایی میتواند راندمان محصول را تا دو برابر افزایش دهد و باید توجه ویژه ای به آن شود.
بهترین محصولات کشاورزی با اهداف صادراتی
اگر تا اینجای مقاله با ما همراه بوده اید، باید بدانید که محصولات زراعی و باغی متنوعی با اهداف تجاری در ایران کشت میشود. این محصولات شامل؛ غلات، صیفی جات، درختان میوه خشکباری، میوه درخت انگور، سیب درختی، گیاهان ادویه ای و گیاهان علوفه ای میشود. آنچه تمامی این محصولات را به یک محصول قابل عرضه در بازارهای جهانی و پرسود تبدیل میکند، کیفیت بالاست. برای رسیدن به کیفیت بالا، انتخاب رقم مناسب، تامین نیاز آبی گیاه در طول فصل رشد و مدیریت آفات بسیار اهمیت دارد. به یاد داشته باشید این شما هستید که با سنجش شرایط موجود، بهترین محصول را برای کشت و عرضه انتخاب میکنید.
